Iedereen denkt, voelt en verwerkt informatie op zijn eigen manier. Die natuurlijke verschillen noemen we neurodiversiteit. Net zoals mensen verschillen in persoonlijkheid of talenten, verschillen ze ook in hoe hun brein werkt. Sommige mensen hebben een brein dat afwijkt van wat als ‘gemiddeld’ wordt gezien. Dat is geen tekort of fout, maar een andere manier van functioneren. ADHD en ASS (autismespectrumstoornis) zijn bekende vormen van neurodiversiteit.

ADHD (Attention Deficit Hyperactivity Disorder) gaat niet alleen over ‘druk zijn’. Het heeft vooral te maken met de regulatie van aandacht, energie en impulscontrole. Mensen met ADHD kunnen moeite hebben met concentratie, plannen en overzicht houden, maar ook met het op gang komen of afronden van taken. Onrust kan zich lichamelijk uiten, maar ook als een vol hoofd. Tegelijkertijd zijn er vaak sterke kanten, zoals creativiteit, enthousiasme, snelle associaties en een groot probleemoplossend vermogen.

ASS (autismespectrumstoornis) verwijst naar verschillen in sociale communicatie, informatieverwerking en prikkelgevoeligheid. Mensen met ASS kunnen moeite hebben met veranderingen, onduidelijke verwachtingen of sociale situaties waarin veel ongeschreven regels gelden. Prikkels zoals geluid, licht of sociale druk kunnen sneller als overweldigend worden ervaren. Tegelijk hebben mensen met ASS vaak sterke kwaliteiten, zoals oog voor detail, loyaliteit, analytisch denken en een grote eerlijkheid. Omdat het om een spectrum gaat, verschilt de uiting sterk per persoon.

Verschillen tussen mannen en vrouwen

ADHD en ASS uiten zich bij vrouwen vaak anders dan bij mannen. Bij vrouwen is er vaker sprake van internaliserende klachten, zoals piekeren, perfectionisme, overbelasting, somberheid of angst. Druk gedrag valt minder op; problemen spelen zich vaker ‘vanbinnen’ af. Veel vrouwen hebben van jongs af aan geleerd zich aan te passen, zich in te houden of extra hun best te doen om te voldoen aan verwachtingen. Dit maskeren kan ertoe leiden dat klachten pas op latere leeftijd worden herkend, bijvoorbeeld bij vastlopen op werk, in relaties of na een levensverandering.

Bij ASS zien we bij vrouwen vaker een sterke sociale motivatie en het aanleren van sociale regels, waardoor moeilijkheden minder zichtbaar zijn voor de buitenwereld. Dit kost echter veel energie en kan leiden tot uitputting of burn-out.

Waarom lijken er tegenwoordig meer diagnoses?

Het lijkt soms alsof “iedereen ineens ADHD of ASS heeft”, maar dat beeld vraagt nuancering. Er zijn verschillende verklaringen voor de toename in diagnoses:

• Meer kennis en herkenning: zorgverleners en mensen zelf herkennen de kenmerken beter, vooral bij volwassenen en vrouwen.
• Verruiming van diagnostische criteria: er is meer aandacht voor het spectrum en voor minder stereotype vormen.
• Maatschappelijke eisen: de huidige samenleving vraagt veel op het gebied van planning, prikkelverwerking, flexibiliteit en zelfregulatie. Hierdoor lopen mensen met ADHD of ASS sneller vast.
• Meer openheid: er is minder stigma, waardoor mensen eerder hulp zoeken en hun klachten durven benoemen.

Dit betekent niet dat ADHD of ASS “modeverschijnselen” zijn, maar dat ze vaker worden gezien en erkend.

Diagnostiek

Een diagnose wordt gesteld door een gekwalificeerde zorgverlener, zoals een GZ-psycholoog of psychiater. Dit gebeurt op basis van gesprekken, vragenlijsten en indien mogelijk informatie van naasten of eerdere hulpverleners. Er wordt gekeken naar hoe klachten zich uiten in het dagelijks leven, hoe lang deze al bestaan en in welke mate ze belemmerend zijn. In de Basis GGZ vindt meestal een verkennend diagnostisch traject plaats; wanneer nodig wordt doorverwezen voor uitgebreidere diagnostiek.

Behandeling in de Basis GGZ

In de Basis GGZ richt de behandeling zich op inzicht, acceptatie en praktische ondersteuning. Een psycholoog helpt cliënten begrijpen hoe hun brein werkt en welke invloed ADHD of ASS heeft op werk, relaties en zelfbeeld. Samen wordt onderzocht wat energie kost, wat helpend is en waar ruimte zit voor aanpassing.

De begeleiding kan bestaan uit:

• psycho-educatie (uitleg, herkenning en normalisatie)
• leren omgaan met prikkels, stress en overbelasting
• ondersteuning bij planning, structuur en grenzen stellen
• versterken van zelfvertrouwen en zelfacceptatie
• omgaan met somberheid, angst of perfectionisme die vaak samen voorkomen

De behandeling is praktisch, kortdurend en afgestemd op de persoon. Het doel is niet om iemand te veranderen, maar om beter te leren leven met de eigen manier van denken en functioneren.

Lotgenotencontact

Lotgenotencontact betekent dat je in contact komt met andere mensen die hetzelfde meemaken als jij, zoals mensen met ADHD of ASS. Dit kan heel belangrijk zijn. Het praten met anderen die tegen dezelfde problemen aanlopen in het leven, geeft een gevoel van herkenning en steun. Je merkt dat je niet de enige bent en dat anderen begrijpen wat je doormaakt.

Bij lotgenoten kun je tips en ervaringen uitwisselen over wat hen helpt om beter met hun klachten of neurodiversiteit om te gaan. Ook kun je samen praten over je zorgen en gevoelens, zonder bang te zijn voor onbegrip. Dit geeft vaak meer zelfvertrouwen en maakt het makkelijker om met je klachten om te gaan.

Daarom kan het erg waardevol zijn om contact te zoeken met anderen die ook ASS of ADHD hebben, bijvoorbeeld via een gespreksgroep, forum of lotgenotenbijeenkomst.
Voor mensen met ADHD kan het lotgenotencontact via de stichting Impuls & Woortblind helpend zijn.
Mensen met ASS kunnen lotgenotencontacten opdoen via de NvA (Nederlandse Vereniging voor Autisme).